ट्वीन टावर हमलाको २५ वर्ष र अमेरिकी युद्धको मूल्य- ४५ लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु, पौने ४ करोड विस्थापित

काठमाडौं । अमेरिकामा २००१ को सेप्टेम्बर ११ मा भएको आतंकवादी हमलापछि सुरु भएका युद्ध र सैन्य कारबाहीको २५ वर्षे यात्राले विश्वलाई ठूलो मानवीय क्षति दिएको एक विस्तृत अध्ययनले देखाएको छ ।

अलजजिराले प्रकाशित गरेको ‘Everything changed: The human cost of 25 years of US wars’ शीर्षकको विस्तृत स्टोरीमा ९/११ पछि अमेरिकाले सुरु गरेका तथा त्यसको नेतृत्वमा भएका युद्ध र सैन्य अभियानका कारण कम्तीमा ४५ लाख मानिसको मृत्यु भएको र ३ करोड ८० लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भएको उल्लेख गरिएको छ ।

२५ वर्षअघि न्यूयोर्क र वासिङ्टनमा भएका आतंकवादी आक्रमणपछि अमेरिकाले आतंकवादविरुद्ध विश्वव्यापी युद्ध घोषणा गरेको थियो । त्यसपछि अफगानिस्तानदेखि इराकसम्म अमेरिकी नेतृत्वमा सैन्य अभियान सञ्चालन भए । समयक्रममा यी अभियान पाकिस्तान, सोमालिया, यमन, सिरिया तथा अन्य क्षेत्रमा समेत विस्तार भए ।

अमेरिकी नेतृत्वमा भएका युद्धको प्रत्यक्ष असर युद्धभूमिमा रहेका सैनिक र लडाकुमा मात्र सीमित रहेन । सर्वसाधारणको ज्यान जाने, घरबार गुम्ने, परिवार विस्थापित हुने, स्वास्थ्य तथा शिक्षा प्रणाली ध्वस्त हुने र दीर्घकालीन सामाजिक तथा आर्थिक संकट सिर्जना हुने अवस्था पनि देखियो ।

अलजजिराको रिपोर्टले ४५ लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भन्ने आँकडामा युद्धमा प्रत्यक्ष मारिएका मानिस मात्र नभई युद्धका कारण उत्पन्न भोकमरी, रोग, स्वास्थ्य सेवाको अभाव, पूर्वाधारको विनाश र अन्य अप्रत्यक्ष कारणबाट ज्यान गुमाउने मानिससमेत जोडिएको उल्लेख गर्छ । त्यसैले युद्धको मानवीय मूल्य तत्काल देखिने मृतकको संख्याभन्दा निकै ठूलो रहेको रिपोर्टको निष्कर्ष छ ।

अफगानिस्तान : दुई दशकको युद्ध

९/११ हमलाका मुख्य योजनाकार ओसामा बिन लादेनलाई संरक्षण दिएको आरोपमा अमेरिकाले अफगानिस्तानमा सैन्य अभियान सुरु गरेको थियो । तालिबान सरकारलाई हटाएर सुरु गरिएको युद्ध दुई दशकभन्दा लामो समय चल्यो ।

अमेरिकी सेना र उसका सहयोगी फौजको उपस्थितिमा तालिबानविरुद्ध लामो सैन्य अभियान चले पनि अन्ततः २०२१ मा अमेरिकी सेना अफगानिस्तानबाट फर्कियो । अमेरिकी सेना फिर्ता भएपछि तालिबान पुनः सत्तामा फर्कियो ।

यस अवधिमा हजारौँ अफगान नागरिक तथा सैनिक र अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनका सदस्यको मृत्यु भयो । लाखौँ मानिस विस्थापित भए । युद्धले अफगानिस्तानको सामाजिक, आर्थिक र मानवीय संरचनामा गहिरो प्रभाव छाडेको रिपोर्टले औँल्याएको छ ।

इराक युद्धको अर्को ठूलो मूल्य

२००३ मा अमेरिकाले इराकमाथि आक्रमण गर्‍यो । तत्कालीन इराकी राष्ट्रपति सद्दाम हुसेनको शासनसँग सामूहिक विनाशका हतियार रहेको दाबीलाई अमेरिकी आक्रमणको प्रमुख आधार बनाइएको थियो । तर पछि त्यस्ता हतियार फेला परेनन् ।

युद्धपछि इराकमा लामो समयसम्म हिंसा, राजनीतिक अस्थिरता र साम्प्रदायिक द्वन्द्व कायम रह्यो । लाखौँ इराकी प्रभावित भए । अमेरिकी आक्रमण र त्यसपछिको अस्थिरताले चरमपन्थी संगठनहरूको उदयका लागि समेत वातावरण बनाएको विश्लेषण गरिएको छ ।

युद्धको असर पुस्तौँसम्म

अलजजिराको स्टोरीले युद्धमा मारिएका मानिसको संख्या मात्र यसको मूल्यांकनको आधार हुन नसक्ने देखाउँछ । युद्धबाट बाँचेका मानिसले पनि जीवनभर त्यसको प्रभाव बोक्नुपरेको छ ।

घरबार गुमाएका परिवार, आफ्ना आफन्त गुमाएका बालबालिका, घाइते तथा अपाङ्ग भएका मानिस, मानसिक आघातमा परेका नागरिक र शिक्षा तथा स्वास्थ्यबाट वञ्चित भएका पुस्ताले युद्धको मूल्य लामो समयसम्म चुकाइरहनुपर्ने अवस्था बनेको छ ।

युद्धका कारण करोडौँ मानिस आफ्नो घर छाड्न बाध्य भए । कतिपय देशभित्रै विस्थापित भए भने कतिपयले छिमेकी तथा अन्य देशमा शरण लिनुपर्‍यो । यसले विश्वकै ठूलो शरणार्थी संकटमध्ये केहीलाई जन्म दियो ।

‘आतंकवादविरुद्धको युद्ध’को बदलिँदो अर्थ

९/११ पछि अमेरिकाले सुरु गरेको अभियानको प्रारम्भिक लक्ष्य आतंकवादी संगठनलाई ध्वस्त पार्नु र अमेरिकी सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्नु थियो । तर २५ वर्षपछि यसको परिणाम हेर्दा युद्धको भौगोलिक दायरा निकै फराकिलो भएको छ ।

ड्रोन आक्रमण, विशेष सैन्य अभियान, हवाई हमला र स्थानीय सरकार तथा सुरक्षा बललाई सहयोग गर्ने रणनीतिमार्फत अमेरिकाले विभिन्न देशमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति कायम राखेको छ ।

यस क्रममा आतंकवादी संगठनका केही संरचना कमजोर भए पनि नयाँ संगठन तथा द्वन्द्वका नयाँ रूपहरू पनि देखा परे । परिणामतः ‘आतंकवादविरुद्धको युद्ध’ कहिले र कहाँ समाप्त भयो भन्ने प्रश्न अझै स्पष्ट छैन ।

मानवीय क्षतिसँगै आर्थिक भार

युद्धको अर्को ठूलो मूल्य अमेरिकी नागरिकले तिरेको आर्थिक भार हो । अफगानिस्तान, इराक र अन्य सैन्य अभियानमा अमेरिकाले खर्बौँ डलर खर्च गरेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् ।

तर खर्चको हिसाबमा सैनिक परिचालन र हतियार खरिद मात्र पर्दैन । युद्धपछि घाइते तथा अपाङ्ग भएका सैनिकको उपचार, पूर्वसैनिकको सुविधा, ऋणको ब्याज तथा भविष्यमा तिर्नुपर्ने दायित्वसमेत जोड्दा युद्धको वास्तविक आर्थिक लागत अझ ठूलो बन्न पुग्छ ।

‘सबै कुरा बदलियो’

अलजजिराको रिपोर्टले ९/११ पछिका २५ वर्षलाई केवल अमेरिकी विदेश नीति वा सैन्य इतिहासका रूपमा नभई मानवीय क्षतिको इतिहासका रूपमा समेत हेर्नुपर्ने निष्कर्षतर्फ संकेत गर्छ ।

न्यूयोर्कमा भएको आतंकवादी हमलापछि सुरु भएको एउटा युद्धले विश्वको सुरक्षा नीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सैन्य रणनीति परिवर्तन गर्‍यो । तर त्यसको मूल्य लाखौँ परिवारले आफ्ना सदस्य गुमाएर, करोडौँ मानिसले घरबार छाडेर र कैयौँ पुस्ताले युद्धको मानसिक तथा सामाजिक घाउ बोकेर चुकाउनुपरेको छ ।

९/११ पछि सुरु भएको २५ वर्षे अमेरिकी युद्धको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो—आतंकवादविरुद्धको युद्धले विश्वलाई साँच्चै सुरक्षित बनायो कि युद्धकै अर्को लामो चक्र जन्मायो ?